Waar vinden we Belgische Blauwe Hardsteen?
Belgische Blauwe Hardsteen ontstond ongeveer 350 miljoen jaar geleden in een tropische zee. Maar waar bevinden die oude kalksteenlagen zich vandaag, en waarom kunnen we de steen slechts op bepaalde plaatsen in België ontginnen?
Na Boek I weten we hoe Belgische Blauwe Hardsteen ontstond, welke organismen zijn bouwstenen leverden en waarom het gesteente zijn typische kleur en uitzonderlijke eigenschappen kreeg. De volgende vraag is even logisch als fundamenteel: waar bevindt die steen zich vandaag?
De kalkrijke modder die tijdens het Tournaisien op de zeebodem werd afgezet, vormde geen laag die vandaag overal onder België aanwezig is. Sedimentatie vond plaats in specifieke mariene omgevingen en leverde verschillende kalksteenformaties op.
Daarna veranderde het landschap ingrijpend. Gesteentelagen werden begraven, samengedrukt, geplooid en gekanteld. Bergen werden gevormd en opnieuw afgesleten. Rivieren sneden valleien uit en erosie bracht oude gesteentelagen plaatselijk opnieuw dicht bij het oppervlak.
Daarom vinden we Belgische Blauwe Hardsteen vandaag alleen waar drie voorwaarden samenkomen: de juiste geologische laag moet ooit gevormd zijn, ze moet bewaard zijn gebleven én ze moet door de latere geologische geschiedenis op een bereikbare plaats terecht zijn gekomen.
Een Belgische steen met een zeer lokale oorsprong
Belgische Blauwe Hardsteen is nauw verbonden met de geologische geschiedenis van het zuiden van België.
De steen behoort tot kalksteenformaties die overwegend tijdens het Tournaisien van het Onder-Carboon werden gevormd — met Vinalmont als de gekende uitzondering uit het iets jongere Viséen. Dat betekent dat we voor de belangrijkste vindplaatsen moeten zoeken naar gesteentelagen die ongeveer 359 tot 347 miljoen jaar geleden in een geschikte mariene omgeving werden afgezet.
Die lagen komen vooral voor in een brede zone door het zuiden van België. Ze lopen van Henegouwen en Namen via de Condroz en de Famenne naar het oosten van het land.
Maar zelfs binnen deze kalksteengebieden bestaat niet iedere laag uit Belgische Blauwe Hardsteen. De steen komt slechts voor in bepaalde gesteentepakketten met de juiste samenstelling, structuur en geologische ontstaansgeschiedenis.
Een gordel van kalksteen door het zuiden van België
De vindplaatsen van Belgische Blauwe Hardsteen maken deel uit van een veel groter geologisch landschap van kalksteenformaties.
Tijdens het Paleozoïcum lagen grote delen van het huidige zuiden van België onder zee. Gedurende verschillende perioden werden enorme hoeveelheden kalkrijk sediment afgezet.
Daardoor ontstond een brede gordel van kalksteenformaties die vandaag van west naar oost door Wallonië loopt. Binnen die gordel onderscheiden we onder meer gebieden in Henegouwen, Namen, de Condroz, de Famenne en het oosten van België.
De samenstelling en ouderdom van deze kalkstenen verschillen. Sommige ontstonden vroeger of later, andere in een ander afzettingsmilieu. Dat verklaart waarom verschillende Belgische kalkstenen een ander uitzicht en andere eigenschappen kunnen hebben.
De aanwezigheid van kalksteen betekent niet automatisch dat er Belgische Blauwe Hardsteen aanwezig is. De geologische ouderdom, samenstelling en afzettingsomstandigheden moeten overeenkomen.
De oude zeebodem is vandaag een complex geologisch landschap
Geologen kijken niet alleen naar gebieden, maar ook naar de grote structuren waarin de gesteentelagen zijn bewaard gebleven: de geologische bekkens.
Een bekken is een zone waarin gedurende lange perioden sedimenten konden worden afgezet en bewaard. Door de daling van de bodem kon telkens nieuw sediment worden toegevoegd, waardoor dikke gesteentepakketten ontstonden.
Later werden deze lagen tijdens tektonische gebeurtenissen geplooid en verplaatst. Daardoor zien we vandaag geen eenvoudige horizontale opeenvolging van gesteentelagen meer, maar een complex patroon van plooien, breuken en verschillende hellingsrichtingen.
Voor Belgische Blauwe Hardsteen is vooral het Dinantbekken belangrijk. Binnen delen van dit bekken bevinden zich de Tournaisienlagen waarin het gesteente overwegend werd gevormd, met de vindplaats van Vinalmont als gekende uitzondering uit het Viséen.
Een belangrijk gebied binnen het geologische verhaal
Wanneer we verder inzoomen op het Dinantbekken komen we terecht in de regio van de Ourthe en de Amblève.
Het huidige landschap wordt hier gekenmerkt door rivierdalen, beboste hellingen en kalksteenmassieven. Onder dat landschap bevinden zich geplooide gesteentelagen die honderden miljoenen jaren ouder zijn dan de valleien die we vandaag zien.
In delen van deze regio komen kalksteenlagen uit het Tournaisien dicht genoeg bij het oppervlak om zichtbaar te worden in natuurlijke ontsluitingen en groeves.
Sprimont behoort tot deze geologische context. Daar bevindt zich ook de groeve van La Préalle, waar Belgische Blauwe Hardsteen wordt ontgonnen.
De Ourthe en de Amblève zijn veel jonger dan de gesteenten waardoor ze stromen. Door erosie hebben zij oude lagen plaatselijk opnieuw zichtbaar gemaakt.
Waar geologie werkelijkheid wordt
In een groeve wordt het abstracte verhaal van kaarten, tijdschalen en geologische doorsneden letterlijk zichtbaar.
In Sprimont liggen de juiste kalksteenlagen voldoende dicht bij het huidige aardoppervlak om te kunnen worden ontgonnen. De groeve van La Préalle geeft toegang tot dit oude gesteentepakket.
In de groevewand zien we geen uniforme massa steen, maar een opeenvolging van verschillende lagen. Sommige zijn geschikt als hoogwaardige Belgische Blauwe Hardsteen, andere hebben een andere samenstelling of structuur.
Het herkennen en selecteren van de juiste banken is daarom een essentieel onderdeel van de kennis rond natuursteen. De kwaliteit van het uiteindelijke materiaal begint lang voordat een blok uit de groeve wordt gezaagd.
De lagen liggen zelden nog horizontaal
De kalksteen werd oorspronkelijk vrijwel horizontaal op de zeebodem afgezet. Vandaag treffen we dezelfde lagen geplooid, gekanteld en plaatselijk diep begraven aan.
Na de afzetting werden steeds nieuwe sedimenten bovenop de kalksteenlagen afgezet. Daardoor raakten de oudste lagen steeds verder begraven en nam de druk toe.
Tijdens latere gebergtevorming werden enorme gesteentepakketten samengedrukt. De oorspronkelijke horizontale lagen werden geplooid, schuin gezet en plaatselijk door breuken doorsneden.
Vervolgens begon erosie het landschap opnieuw af te slijten. Rivieren sneden valleien uit en verwijderden plaatselijk miljoenen jaren jongere gesteenten. Daardoor kwamen sommige oude kalksteenlagen opnieuw dicht bij of aan het oppervlak.
Wat we aan het oppervlak zien, is slechts het snijvlak door een driedimensionaal pakket geplooide gesteentelagen.
De juiste steen vraagt de juiste geologische geschiedenis
Dat Belgische Blauwe Hardsteen slechts plaatselijk voorkomt, is geen toeval. Verschillende voorwaarden moesten honderden miljoenen jaren lang na elkaar correct samenvallen.
De juiste tijd
De kalksteen moest tijdens het Tournaisien worden afgezet.
Het juiste milieu
Een kalkrijke, rustige en relatief ondiepe zee was nodig.
De juiste positie
Tektoniek en erosie moesten de laag uiteindelijk bereikbaar maken.
Zelfs binnen één geologisch bekken kunnen kleine verschillen in zeediepte, stroming, aanvoer van sediment en biologische activiteit ervoor zorgen dat twee lagen een verschillende samenstelling krijgen.
Daarna moesten de geschikte lagen miljoenen jaren van begraving, druk, plooiing en erosie doorstaan zonder volledig te verdwijnen. Sommige bleven diep onder jongere gesteenten verborgen, andere werden door erosie volledig weggehaald.
De huidige vindplaatsen zijn daardoor het resultaat van een uitzonderlijke opeenvolging van omstandigheden. Een groeve wordt niet zomaar aangelegd waar men steen wil vinden; ze ontstaat waar de geologie het mogelijk maakt.
Van tropische zeebodem tot groeve
De plaats waar we Belgische Blauwe Hardsteen vandaag vinden, werd niet door één gebeurtenis bepaald maar door een geologisch verhaal van honderden miljoenen jaren.
Eerst moesten tijdens het Tournaisien kalkrijke sedimenten worden afgezet in de juiste mariene omgeving. Vervolgens moesten deze sedimenten worden begraven en verharden tot kalksteen.
Daarna vervormden tektonische krachten de gesteentelagen. Wat ooit vlak op de zeebodem lag, werd geplooid en gekanteld.
Ten slotte verwijderde erosie grote hoeveelheden bovenliggend gesteente. Rivieren sneden valleien uit en brachten bepaalde oude lagen opnieuw dicht bij het oppervlak.
Alleen waar al deze factoren samenkomen, vinden we vandaag de geschikte steenbanken die als Belgische Blauwe Hardsteen kunnen worden ontgonnen.
Waarom vinden we de steen precies daar?
De huidige vindplaatsen zijn het eindresultaat van een uitzonderlijk lang geologisch proces.
Over de vindplaatsen van Belgische Blauwe Hardsteen
Komt Belgische Blauwe Hardsteen overal in België voor?
Nee. De steen komt slechts voor in specifieke kalksteenlagen met de juiste geologische ouderdom, samenstelling en ontstaansgeschiedenis.
Hoe oud zijn de lagen met Belgische Blauwe Hardsteen?
De relevante kalksteenlagen werden overwegend gevormd tijdens het Tournaisien van het Onder-Carboon, ongeveer 359 tot 347 miljoen jaar geleden. Enkel in Vinalmont dateert de steen uit het iets jongere Viséen.
Waarom vinden we veel kalksteen in het zuiden van België?
Grote delen van het huidige zuiden van België lagen gedurende verschillende geologische perioden onder zee. Daar konden dikke pakketten kalkrijk sediment worden afgezet die later tot kalksteen verhardden.
Wat heeft het Dinantbekken met Belgische Blauwe Hardsteen te maken?
Binnen het Dinantbekken bevinden zich kalksteenformaties uit het Tournaisien waarin specifieke lagen met Belgische Blauwe Hardsteen voorkomen.
Waarom liggen de steenlagen niet meer horizontaal?
De lagen werden oorspronkelijk vrijwel horizontaal op de zeebodem afgezet. Latere tektonische krachten hebben ze geplooid, gekanteld en plaatselijk door breuken verplaatst.
Waarom kan Belgische Blauwe Hardsteen in Sprimont worden ontgonnen?
In de regio van Sprimont komen geschikte Tournaisienkalksteenlagen door hun geologische positie en de latere erosie voldoende dicht bij het oppervlak voor om in groeves zoals La Préalle te worden ontsloten.
Is iedere kalksteenlaag in een groeve bruikbaar als Belgische Blauwe Hardsteen?
Nee. Binnen een gesteentepakket verschillen lagen onderling in samenstelling, structuur, fossielinhoud en andere eigenschappen. Alleen de geschikte banken worden geselecteerd.