Hoe is de steenlaag opgebouwd?
Van afzonderlijke steenbanken tot laagvlakken, natuurlijke breuken en subtiele variaties binnen één laag. In dit hoofdstuk bekijken we hoe de Belgische Blauwe Hardsteen onder het landschap werkelijk is opgebouwd.
Van vindplaats naar steenbank
In het vorige hoofdstuk zagen we waar Belgische Blauwe Hardsteen voorkomt en waarom de juiste geologische lagen slechts op bepaalde plaatsen aan het oppervlak bereikbaar zijn.
Nu gaan we een stap dieper. Een pakket kalksteen bestaat namelijk niet uit één homogene massa. Het is opgebouwd uit afzonderlijke lagen of steenbanken, die gedurende lange perioden na elkaar werden afgezet.
Hun dikte, continuïteit, laagvlakken, natuurlijke voegen, breuken en interne variaties vertellen ons veel over zowel het ontstaan van de steen als over de manier waarop hij vandaag kan worden gewonnen en verwerkt.
- Wat is een steenbank?
- De opeenvolging van kalksteenlagen
- Dikte en continuïteit van de banken
- Laagvlakken en sedimentatierichting
- Natuurlijke voegen en breuken
- Variaties binnen dezelfde steenbank
- Wat vertelt een groevewand ons?
Wat is een steenbank?
Wanneer we naar een groevewand kijken, zien we dat het gesteente uit verschillende min of meer evenwijdige lagen bestaat. Zo'n afzonderlijke, herkenbare kalksteenlaag noemen we een steenbank.
Een steenbank werd gevormd tijdens een bepaalde periode van sedimentatie. Kalkrijk slib, resten van organismen en ander materiaal stapelden zich laag na laag op de zeebodem op. Na verdichting en verstening ontstonden daaruit de kalksteenbanken die we vandaag in de groeve herkennen.
Een steenbank kan over een aanzienlijke afstand worden gevolgd, maar is niet noodzakelijk overal exact even dik of volledig identiek van samenstelling.
De opeenvolging van de kalksteenlagen
Steenbanken liggen niet willekeurig boven en onder elkaar. Hun volgorde weerspiegelt de opeenvolgende fasen waarin sediment op de vroegere zeebodem werd afgezet.
Volgens het principe van superpositie zijn in een ongestoord lagenpakket de onderste lagen ouder dan de lagen erboven. Iedere nieuwe afzetting kwam boven op het reeds aanwezige sediment terecht.
Zo ontstaat een opeenvolging die geologen als het ware kunnen lezen. Verschillen tussen de banken kunnen wijzen op veranderingen in waterdiepte, stroming, hoeveelheid organisch materiaal of andere omstandigheden tijdens de sedimentatie.
Dikte en continuïteit van de banken
Niet iedere steenbank heeft dezelfde dikte. Sommige banken zijn relatief dun, terwijl andere een veel grotere dikte bereiken. Ook binnen één bank kan de dikte geleidelijk veranderen.
Daarnaast verschilt de laterale continuïteit. Een steenbank kan zich over een grote afstand voortzetten, dunner worden, plaatselijk onderbroken zijn of uiteindelijk volledig uitwiggen.
Deze verschillen hangen samen met de omstandigheden waaronder het sediment oorspronkelijk werd afgezet. De zeebodem was geen volkomen vlak en uniform oppervlak en ook de aanvoer van sediment veranderde doorheen de tijd.
Laagvlakken en sedimentatierichting
De grens tussen twee opeenvolgende steenlagen noemen we een laagvlak. Deze vlakken zijn het resultaat van veranderingen of onderbrekingen tijdens de sedimentatie.
Laagvlakken maken de oorspronkelijke gelaagdheid van het gesteente zichtbaar. Ze helpen ons om afzonderlijke banken van elkaar te onderscheiden en geven informatie over de wijze waarop het sediment zich heeft afgezet.
Ook stromingen in de oorspronkelijke zee konden sporen nalaten. De richting waarin sediment werd aangevoerd en afgezet kan daardoor soms nog in de interne structuur van de steen worden herkend.
Natuurlijke voegen en breuken
Nadat de kalksteen was gevormd, bleef het gesteente niet onaangeroerd. Door latere geologische krachten kwamen de steenlagen onder spanning te staan.
Hierdoor konden natuurlijke voegen en breuken ontstaan. Een voeg is een natuurlijke scheiding of opening in het gesteente waarbij weinig of geen verplaatsing heeft plaatsgevonden. Bij een breuk kunnen gesteentemassa's ten opzichte van elkaar zijn verschoven.
Voor de ontginning zijn deze structuren belangrijk. Ze bepalen mee hoe grote intacte blokken uit een steenbank kunnen worden gewonnen en waar natuurlijke onderbrekingen in het gesteente aanwezig zijn.
Variaties binnen dezelfde steenbank
Zelfs binnen één steenbank is natuursteen nooit volledig uniform. Plaatselijk kunnen kleine verschillen voorkomen in kleur, textuur, fossielinhoud en andere zichtbare kenmerken.
Dat is een rechtstreeks gevolg van het natuurlijke ontstaansproces. De omstandigheden op de zeebodem waren niet op iedere vierkante meter exact dezelfde. Stroming, organismen en de samenstelling van het sediment konden lokaal variëren.
Deze verschillen zijn daarom geen kunstmatige afwijkingen, maar maken deel uit van het natuurlijke karakter van Belgische Blauwe Hardsteen.
Wat vertelt een groevewand ons?
In een groeve wordt de ondergrond letterlijk opengemaakt. Daardoor ontstaat een doorsnede door het gesteentepakket waarin miljoenen jaren geologische geschiedenis zichtbaar worden.
Een groevewand laat de opeenvolging en dikte van de banken, laagvlakken, natuurlijke voegen en breuken zien. Ook verschillen in kleur, textuur, fossielen en verwering kunnen rechtstreeks worden waargenomen.
Voor een geoloog is zo'n wand daarom veel meer dan een ontginningsfront. Het is een geologisch archief waarin zowel de vorming als de latere geschiedenis van het gesteente kan worden gelezen.
Hoe is de steenlaag opgebouwd?
Belgische Blauwe Hardsteen maakt deel uit van een veel groter pakket kalksteenlagen. Binnen dat pakket kunnen afzonderlijke steenbanken worden onderscheiden, elk met hun eigen positie, dikte en natuurlijke kenmerken.
De steenbank bepaalt wat we kunnen winnen
De geologische opbouw is niet alleen interessant om het ontstaan van Belgische Blauwe Hardsteen te begrijpen. Ze heeft ook een directe invloed op de dagelijkse praktijk in de groeve.
De dikte van een bank, de aanwezigheid van voegen en breuken, de continuïteit van de laag en de natuurlijke variaties bepalen mee welke blokken kunnen worden gewonnen en hoe de steen vervolgens kan worden geselecteerd en verwerkt.
Wie een afgewerkt stuk Belgische Blauwe Hardsteen ziet, kijkt dus naar het resultaat van een proces dat honderden miljoenen jaren geleden begon — laag na laag, bank na bank.