Van zeebodem tot het landschap van vandaag
De Belgische Blauwe Hardsteen ontstond meer dan 340 miljoen jaar geleden op de bodem van een tropische zee. Maar daarmee was zijn geologische geschiedenis nog lang niet voorbij. Begraving, tektoniek, opheffing en erosie bepaalden waar we de steen vandaag terugvinden en kunnen ontginnen.
Een reis van honderden miljoenen jaren
In de vorige hoofdstukken zagen we hoe de Belgische Blauwe Hardsteen tijdens het Viséen werd gevormd, hoe de steenbanken zijn opgebouwd en welke natuurlijke kenmerken daarin voorkomen.
Maar de lagen die ooit vrijwel horizontaal op een tropische zeebodem lagen, bevinden zich vandaag in een heuvelachtig landschap en komen slechts op bepaalde plaatsen aan de oppervlakte.
Om te begrijpen waarom groeves precies daar liggen waar ze vandaag liggen, moeten we het geologische verhaal verder volgen: van bedekking door jongere gesteenten via tektonische vervorming tot miljoenen jaren erosie.
- Wat gebeurde er na het Viséen?
- Bedekking door jongere gesteenten
- Druk, plooiing en tektoniek
- De vorming van het huidige landschap
- Erosie legt de kalksteen opnieuw bloot
- Waarom komt de kalksteen hier aan de oppervlakte?
- Van geologische laag naar ontginbare steenbank
Na het Viséen: wat gebeurde er met de steenlagen?
Aan het einde van het Viséen stopte de geologische geschiedenis van de kalksteen niet. De omstandigheden in de regio veranderden en nieuwe sedimenten werden boven op de bestaande kalksteenlagen afgezet.
Wat oorspronkelijk een relatief ondiepe tropische zeebodem was, raakte daardoor geleidelijk bedekt door jongere sedimenten en gesteenten.
Tegelijk bleven de aardplaten bewegen. Continenten naderden elkaar en enorme krachten begonnen de reeds gevormde gesteentelagen samen te drukken, te plooien en plaatselijk te breken.
Daarna volgden opheffing, verwering en erosie. Daardoor ontstond uiteindelijk het landschap waarin de oude Viséen-kalksteen vandaag opnieuw aan het oppervlak kan verschijnen.
Bedekking door jongere gesteenten
Na het Viséen werden nieuwe sedimenten boven op de bestaande kalksteen afgezet. Laag na laag ontstonden nieuwe pakketten zand, klei, slib en andere sedimenten.
Door de voortdurende sedimentatie kwam de oude Viséen-kalksteen steeds dieper te liggen. Op sommige plaatsen kon de totale bedekking honderden meters of zelfs meer bedragen.
Die bedekking had belangrijke gevolgen. De toenemende druk hielp het gesteente verder te verdichten en beschermde de kalksteen tegelijkertijd tegen onmiddellijke verwering en erosie.
Gedurende zeer lange perioden bleef de Belgische Blauwe Hardsteen daardoor diep verborgen onder jongere gesteentelagen.
Druk, plooiing en tektoniek
De gesteentelagen bleven niet rustig en horizontaal liggen. Door de beweging van de aardplaten kwamen grote delen van de aardkorst onder enorme druk te staan.
Vooral tijdens de Variscische gebergtevorming werden de gesteenten in onze regio sterk samengedrukt. De lagen werden geplooid, schuin gezet en plaatselijk gebroken of langs breukvlakken verschoven.
Zo ontstonden anticlines en synclines: grote opwaartse en neerwaartse plooien in de opeenvolgende gesteentelagen.
Dezelfde langdurige druk droeg ook bij aan kleinere structuren in de steen, waaronder natuurlijke breuken, diaklazen en stylolieten.
De vorming van het huidige Belgische landschap
Na de grote tektonische vervormingen begon een volgende lange fase in het geologische verhaal: de vorming van het reliëf dat we vandaag herkennen.
Delen van het gebied werden langzaam opgeheven. Tegelijk begonnen wind, regen, vorst en stromend water het gesteente aan de oppervlakte af te breken.
Rivieren sneden zich steeds dieper in het landschap in. Zachtere gesteentelagen verdwenen sneller, terwijl hardere en meer resistente lagen langer standhielden.
Zo ontstonden geleidelijk heuvels, plateaus, valleien en steile hellingen. Het huidige landschap is daarom rechtstreeks verbonden met de geologische structuur van de ondergrond.
Erosie legt de oude kalksteen opnieuw bloot
De gesteentelagen die de Viséen-kalksteen bedekten, bleven niet voor altijd behouden. Zodra gesteenten dichter bij het aardoppervlak kwamen, begonnen verwering en erosie eraan te werken.
Regen, stromend water, vorst, temperatuurverschillen en rivieren braken het gesteente geleidelijk af en voerden los materiaal weg.
Zachtere gesteenten verdwenen meestal sneller dan compacte, resistente kalksteen. Daardoor konden kalksteenlagen geleidelijk dichter bij het oppervlak komen.
Rivieren speelden hierbij een bijzondere rol. Door zich in het landschap in te snijden, konden ze jongere lagen verwijderen en oudere gesteenten opnieuw zichtbaar maken.
Waarom komt de kalksteen hier aan de oppervlakte?
Belgische Blauwe Hardsteen komt niet overal in België aan de oppervlakte. Daarvoor moeten verschillende geologische omstandigheden precies samenkomen.
Eerst moet de juiste Viséen-kalksteen in de ondergrond aanwezig zijn. Vervolgens moeten tektonische bewegingen de lagen voldoende hoog hebben gebracht of in een gunstige positie hebben geplooid.
Daarna moet erosie voldoende jongere gesteenten hebben verwijderd. Vooral langs valleien, hellingen en rivierinsnijdingen kunnen oudere lagen daardoor dicht bij of aan het oppervlak komen.
Wanneer een gesteentelaag aan het aardoppervlak zichtbaar wordt, spreken geologen van dagzomen. De zichtbare zone noemen we de dagzoom.
Van geologische laag naar ontginbare steenbank
Dat een kalksteenlaag aan de oppervlakte of vlak daaronder voorkomt, betekent nog niet automatisch dat ze geschikt is voor de winning van natuursteen.
Een ontginbare steenbank moet voldoende dik en continu zijn en een geschikte natuurlijke structuur bezitten. Breuken, diaklazen en andere onderbrekingen mogen de winning van bruikbare blokken niet te sterk beperken.
Daarnaast worden kleur, textuur, fossielinhoud en technische eigenschappen beoordeeld. Ook de bereikbaarheid en veilige ontginning van de bank spelen een belangrijke rol.
Pas wanneer al deze voorwaarden samenkomen, kan een deel van de geologische laag worden geselecteerd als kwalitatieve en economisch ontginbare steenbank.
Van tropische zeebodem tot groeve
Het landschap en de groeves waarin we vandaag Belgische Blauwe Hardsteen aantreffen, zijn het eindresultaat van een geologisch proces dat honderden miljoenen jaren duurde.
De geologie bepaalt waar de groeve kan bestaan
Wanneer vandaag een blok Belgische Blauwe Hardsteen uit een groeve wordt gewonnen, is dat het eindpunt van een uitzonderlijk lange natuurlijke geschiedenis.
De organismen van een tropische zee leverden het kalkmateriaal. Sedimentatie vormde de lagen. Begraving en diagenese maakten er gesteente van. Tektonische krachten plooiden en vervormden de steen, terwijl erosie hem honderden miljoenen jaren later opnieuw bereikbaar maakte.
De ligging van een groeve is daarom geen menselijke keuze alleen. Ze wordt in de eerste plaats bepaald door de geologie. Alleen waar de juiste steenbank aanwezig, bereikbaar en kwalitatief geschikt is, kan Belgische Blauwe Hardsteen worden ontgonnen.